Kaynak hakkı, mecra irtifakı ve komşu parselden su alma

Arazinizden kaynak çıkıyorsa kaynak arazinin bütünleyici parçasıdır ve mülkiyeti araziyle birlikte kazanılır. Ama aynı kural yeraltı suyu için geçerli değildir: yeraltı suları kamu yararına ait sulardandır; arza malik olmak, altındaki yeraltı sularına da malik olmak sonucunu doğurmaz. Bu ayrım, komşular arası su uyuşmazlıklarının çoğunun düğüm noktasıdır.

Kaynak suyu ile yeraltı suyu nasıl ayrılır?

Türk Medenî Kanunu’nun 718. maddesi arazi mülkiyetinin, kullanılmasında yarar olduğu ölçüde üstündeki havayı ve altındaki katmanları kapsadığını; yasal sınırlamalar saklı kalmak üzere kaynakların da mülkiyete girdiğini söyler. 756. madde ise kaynakların arazinin bütünleyici parçası olduğunu, başkasının arazisindeki kaynak üzerindeki hakkın ancak tapu kütüğüne tescil edilen bir irtifak hakkı olarak kurulabileceğini ve yeraltı sularının kamu suyu olduğunu düzenler. Arazi maliklerinin yeraltı sularından yararlanma biçimi ve ölçüsü özel kanunlara (başta 167 sayılı Kanun) tabidir.

Kaynağa el atma halinde malik veya irtifak sahibi el atmanın önlenmesi davası açabilir; Yargıtay içtihadında TMK 718 ve 756 birlikte uygulanır ve kaynak/yeraltı suyu ayrımı sonucu belirler.

Mecra irtifakı nedir?

Komşu arazinin altından ya da üstünden su yolu geçirmek TMK m.744’te düzenlenir: her taşınmaz maliki, uğrayacağı zararın tamamının önceden ödenmesi koşuluyla, başka yerden geçirilmesi olanaksız veya aşırı ölçüde masraflı olan su yolunun kendi arazisinden geçirilmesine katlanmakla yükümlüdür; mecrayı geçirme hakkı, hak sahibinin istemi ve giderleri ödemesiyle tapu kütüğüne tescil edilir. Gerekli sudan yoksun olan malik ise komşusundan, onun ihtiyacından fazla olan suyu tam bir bedel karşılığında almasını sağlayacak bir irtifak kurulmasını isteyebilir (zorunlu su irtifakı, TMK m.761). Kaynağın kesilmesi ve kirletilmesi TMK m.757-758’dedir (aşağıda). Metinler: 4721 s. Kanun, mevzuat.gov.tr, erişim 10.10.2026. Ayrıntılı rehber: mecra irtifakı.

Komşu arazideki yeraltı suyundan nasıl yararlanılır?

Yeraltı Suları Tüzüğü’nün 16. maddesi pratik bir kapı açar: kendi arazisinde faydalı ihtiyaçlarına yetecek su bulunmayan kişi, komşu arazide işletilen yeraltı suyundan belirli koşullarla yararlanabilir. Suya muhtaç komşunun önce kullanma belgesi alması, doğan zararları tazmin etmesi ve tesis masraflarına katılması gerekir.

Kaynak hakkı rejimi nedir?

Kurum	Hukukî niteliği	Temel madde	Yargısal sonuç
Kaynak	Arazinin bütünleyici parçası	TMK m.756	Tescille kurulur
Yeraltı suyu	Kamu yararına ait su	TMK m.756	Malik mutlak hak sahibi değildir
Mecra irtifakı	Su yolunun komşu araziden geçirilmesi; zorunlu su irtifakı	TMK m.744, m.761	Zararın tamamı önceden ödenir (m.744); su tam bedel karşılığı alınır (m.761)
Komşu suyu kullanımı	Şartlı yararlanma	Yeraltı Suları Tüzüğü m.16	Zarar ve masraf katılımı gerekir

Evrak listesi

Kaynak hakkı ve komşu suyuna ilişkin yolların çoğu dava ya da tapu işlemiyle yürür; resmî metinler bu yollar için ayrı bir belge listesi saymaz. Metinlerde geçenler şunlardır:

• Kaynak üzerinde irtifak: başkasının arazisindeki kaynak üzerindeki hak tapu kütüğüne tescil ile kurulur (TMK m.756). Tescil için istenecek belgeler TMK’da sayılmaz; tapu işlemlerine ilişkin mevzuat bu rehber için incelenmedi (doğrulanamadı).
• Mecra irtifakı: su yolu gibi mecraların komşu araziden geçirilmesinde zararın tamamı önceden ödenir; mecrayı geçirme hakkı, hak sahibinin istemi üzerine ve giderleri ödemesi koşuluyla tapu kütüğüne tescil edilir (TMK m.744).
• Komşu arazideki yeraltı suyundan yararlanma: suya muhtaç komşunun önce kullanma belgesi alması gerekir (Tüzük m.16/a). Belge için DSİ teşkilatından temin edilen belge isteme formu doldurulur; DSİ’nin etüt durumuna göre hidrojeolojik veya jeofizik rapor, harita, plan ve projeler ya da kroki ve projeler üçer takım eklenir (Tüzük m.6/a). Ayrıntı için kullanma belgesi rehberi.
• Dava dilekçesi: mahkemenin adı; davacı ve davalının adı, soyadı ve adresleri; davacının T.C. kimlik numarası; varsa kanuni temsilci ve vekil; davanın konusu ve malvarlığı davalarında değeri; vakıaların sıra numarası altında özeti; her vakıanın delili; hukuki sebepler; açık talep sonucu; imza (HMK m.119).
• Köy veya belde ortak suyu: komisyon kararına itiraz, tebliğden itibaren on beş gün içinde idare heyetine yazılı olarak yapılır (831 s. Kanun Ek m.5).

TMK m.757-m.761 metinleri 10.10.2026’da resmî metinden (4721 s. Kanun, mevzuat.gov.tr) okunmuş ve bu bölüm ile aşağıdaki iki bölümde kullanılmıştır.

Dilekçe iskeleti

Kaynağa el atmanın önlenmesi davası dilekçesi (TMK m.683, m.756; HMK m.119). Köşeli parantezli yerler doldurulur; iskelet olgu içermez.

Başlık: [yer] ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ HAKİMLİĞİNE

Davacı: [ad soyad], T.C. Kimlik No: [numara], [adres]

Vekili: [varsa ad soyad ve adres]

Davalı: [ad soyad veya unvan], [adres]

Dava değeri: [değer]

Konu: [taşınmaz] üzerindeki kaynağa yapılan el atmanın önlenmesi[, kaynağın eski duruma getirilmesi ve zararın giderilmesi] istemidir.

Açıklamalar:

1. Taşınmaz ve kaynak: [il, ilçe, mahalle veya köy, ada, parsel; kaynağın yeri ve kullanım amacı].
2. Hakkın dayanağı: [kaynağın davacının arazisinde kaynaması ya da davacı lehine tescilli irtifak; tapu kaydı].
3. El atma: [el atmanın biçimi ve tarihi].
4. Sonuçları: [kesilme, kirlenme ya da azalma; zarar bilgisi].

Deliller: Tapu kaydı, [irtifak tescil kaydı], keşif, bilirkişi incelemesi, [tanık], [diğer deliller].

Hukuki sebepler: 4721 s. TMK m.683, m.718, m.756[, m.757, m.758]; 6100 s. HMK m.2, m.12, m.119.

Sonuç ve istem: Davalının kaynağa el atmasının önlenmesine[; kaynağın olabildiği ölçüde eski duruma getirilmesine; zararın giderilmesine] karar verilmesini arz ederim.

[tarih] · [ad soyad] · [imza]

Zorunlu su istemi için konu ve istem TMK m.761’e göre komşudan “onun ihtiyacından fazla olan suyu tam bir bedel karşılığında almasını sağlayacak bir irtifak kurulmasını” isteme biçiminde yazılır; mecra için dayanak TMK m.744’tür.

Başvuru reddedilirse ya da işlem aleyhinize olursa

Durum	Merci	Süre	Dayanak
Kaynağa el atma, kesme veya kirletme	Asliye hukuk mahkemesi (HMK m.2). El atmanın önlenmesi: taşınmazın bulunduğu yer, kesin yetki (HMK m.12). Yalnız tazminat: davalının yerleşim yeri ya da haksız fiilin işlendiği, zararın meydana geldiği yer veya zarar görenin yerleşim yeri (HMK m.6, m.16)	Resmî metinde süre bulunamadı	TMK m.683, m.757, m.758; HMK m.2, m.6, m.12, m.16
Zorunlu su ya da mecra irtifakı istemi	Asliye hukuk mahkemesi; taşınmazın bulunduğu yer	Resmî metinde süre bulunamadı	TMK m.744, m.761; HMK m.2, m.12
Durum değişirse irtifakın değiştirilmesi, kaldırılması ya da mecranın nakli	Aynı	Resmî metinde süre bulunamadı	TMK m.746, m.761
Kullanma belgesi başvurusunun reddi (Tüzük m.16 yolu)	İdare mahkemesi	DSİ bir ay içinde cevaplar; ret yazısının yazılı bildirimini izleyen günden itibaren 60 gün; cevap verilmezse 30 gün sonunda istek reddedilmiş sayılır	Tüzük m.8/a; 2577 m.7, m.8, m.10/2
Komşu kuyusunda verim ve faydalı ihtiyaç ihtilafı	DSİ (tespit)	Resmî metinde süre bulunamadı	Tüzük m.16/c
Ortak sudaki intifa payı komisyon kararı	İdare heyeti (itiraz), ardından mahkeme	Tebliğden itibaren 15 gün; mahkemeden aksine kesin karar alınıncaya kadar komisyon kararı uygulanır	831 Ek m.5
Ortak su yolu masraf payı	İdare heyeti (itiraz; kararı kesin)	Tebliğden itibaren 7 gün	831 Ek m.6

Tüm süreler için süreler çizelgesi.

Madde metni

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, Madde 718 – Arazi üzerindeki mülkiyet, kullanılmasında yarar olduğu ölçüde, üstündeki hava ve altındaki arz katmanlarını kapsar. Bu mülkiyetin kapsamına, yasal sınırlamalar saklı kalmak üzere yapılar, bitkiler ve kaynaklar da girer.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, Madde 756 – Kaynaklar, arazinin bütünleyici parçası olup, bunların mülkiyeti ancak kaynadıkları arazinin mülkiyeti ile birlikte kazanılabilir. Başkasının arazisinde bulunan kaynaklar üzerindeki hak, bir irtifak hakkı olarak tapu kütüğüne tescil ile kurulur. Yeraltı suları, kamu yararına ait sulardandır. Arza malik olmak, onun altındaki yeraltı sularına da malik olmak sonucunu doğurmaz. Arazi maliklerinin yeraltı sularından yararlanma biçimi ve ölçüsüne ilişkin özel kanun hükümleri saklıdır.

Dayanak

• 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu
• Yeraltı Suları Tüzüğü
• 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun
• 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.683, m.744-m.746, m.757-m.761 (yukarıdaki bağlantı, erişim 10.10.2026)
• 831 sayılı Sular Hakkında Kanun: Ek m.3, Ek m.5, Ek m.6 (erişim 10.10.2026)
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.2, m.12, m.119 (erişim 10.10.2026)
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu: m.7, m.8, m.10 (erişim 10.10.2026)

Emsal kararlar

Künyelerin resmî karar sunucusunda (karararama.danistay.gov.tr) doğrulanma durumu her kararın yanında belirtilir; doğrulanamayan künye “doğrulanamadı” etiketiyle durur.

• Yargıtay 14. Hukuk Dairesi 2013/5715 E., 2013/7588 K. (resmî kaynaktan doğrulanamadı) — kaynaklar bazı özel durumlarda özel mülkiyete konu olmayabilir; genel halde arazi maliki kaynak üzerinde irtifak tanıyabilir; kaynağa el atma halinde el atmanın önlenmesi davası açılabilir. (ikincil kaynak; resmî doğrulama bekliyor)
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 2024/1239 E., 2024/2246 K. (resmî kaynaktan doğrulanamadı) — suya müdahalenin önlenmesi ve kal isteminde TMK 718 ve 756 birlikte uygulanır; kaynak/yeraltı suyu ayrımı önemlidir.
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 2023/4572 E., 2023/5915 K. (resmî kaynaktan doğrulanamadı) — el atmanın önlenmesi ve su rejimi kurulması isteminde TMK 718 ve 756’ya dayanılır.
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 2023/5423 E., 2024/4816 K. (resmî kaynaktan doğrulanamadı) — el atmanın önlenmesi, ecrimisil, eski hale getirme ve kal taleplerinde TMK 718 ve 756’nın uygulama alanı.