Kaynak hakkı, mecra irtifakı ve komşu parselden su alma

Arazinizden kaynak çıkıyorsa kaynak arazinin bütünleyici parçasıdır ve mülkiyeti araziyle birlikte kazanılır. Ama aynı kural yeraltı suyu için geçerli değildir: yeraltı suları kamu yararına ait sulardandır; arza malik olmak, altındaki yeraltı sularına da malik olmak sonucunu doğurmaz. Bu ayrım, komşular arası su uyuşmazlıklarının çoğunun düğüm noktasıdır.

Kaynak suyu ile yeraltı suyu nasıl ayrılır?

Türk Medenî Kanunu’nun 718. maddesi arazi mülkiyetinin, kullanılmasında yarar olduğu ölçüde üstündeki havayı ve altındaki katmanları kapsadığını; yasal sınırlamalar saklı kalmak üzere kaynakların da mülkiyete girdiğini söyler. 756. madde ise kaynakların arazinin bütünleyici parçası olduğunu, başkasının arazisindeki kaynak üzerindeki hakkın ancak tapu kütüğüne tescil edilen bir irtifak hakkı olarak kurulabileceğini ve yeraltı sularının kamu suyu olduğunu düzenler. Arazi maliklerinin yeraltı sularından yararlanma biçimi ve ölçüsü özel kanunlara (başta 167 sayılı Kanun) tabidir.

Kaynağa el atma halinde malik veya irtifak sahibi el atmanın önlenmesi davası açabilir; Yargıtay içtihadında TMK 718 ve 756 birlikte uygulanır ve kaynak/yeraltı suyu ayrımı sonucu belirler.

Mecra irtifakı nedir?

Mecra irtifakı ve komşu parselden su geçirmeye ilişkin TMK 757-761 maddelerinin tam metni, kaynak araştırmanın veri tabanında bulunmamaktadır; bu maddelerin ayrıntılı aktarımı yapılamamaktadır. Somut olayda ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Komşu arazideki yeraltı suyundan nasıl yararlanılır?

Yeraltı Suları Tüzüğü’nün 16. maddesi pratik bir kapı açar: kendi arazisinde faydalı ihtiyaçlarına yetecek su bulunmayan kişi, komşu arazide işletilen yeraltı suyundan belirli koşullarla yararlanabilir. Suya muhtaç komşunun önce kullanma belgesi alması, doğan zararları tazmin etmesi ve tesis masraflarına katılması gerekir.

Kaynak hakkı rejimi nedir?

Kurum	Hukukî niteliği	Temel madde	Yargısal sonuç
Kaynak	Arazinin bütünleyici parçası	TMK m.756	Tescille kurulur
Yeraltı suyu	Kamu yararına ait su	TMK m.756	Malik mutlak hak sahibi değildir
Mecra irtifakı	İrtifak hakkı	TMK m.757-761 (tam metin veri setinde yok)	Somut olayda ayrıca değerlendirilir
Komşu suyu kullanımı	Şartlı yararlanma	Yeraltı Suları Tüzüğü m.16	Zarar ve masraf katılımı gerekir

Madde metni

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, Madde 718 – Arazi üzerindeki mülkiyet, kullanılmasında yarar olduğu ölçüde, üstündeki hava ve altındaki arz katmanlarını kapsar. Bu mülkiyetin kapsamına, yasal sınırlamalar saklı kalmak üzere yapılar, bitkiler ve kaynaklar da girer.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu, Madde 756 – Kaynaklar, arazinin bütünleyici parçası olup, bunların mülkiyeti ancak kaynadıkları arazinin mülkiyeti ile birlikte kazanılabilir. Başkasının arazisinde bulunan kaynaklar üzerindeki hak, bir irtifak hakkı olarak tapu kütüğüne tescil ile kurulur. Yeraltı suları, kamu yararına ait sulardandır. Arza malik olmak, onun altındaki yeraltı sularına da malik olmak sonucunu doğurmaz. Arazi maliklerinin yeraltı sularından yararlanma biçimi ve ölçüsüne ilişkin özel kanun hükümleri saklıdır.

Dayanak

• 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu
• Yeraltı Suları Tüzüğü
• 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun

Emsal kararlar

Karar künyeleri yayın öncesi doğrulama sürecindedir.

• Yargıtay 14. Hukuk Dairesi 2013/5715 E., 2013/7588 K. — kaynaklar bazı özel durumlarda özel mülkiyete konu olmayabilir; genel halde arazi maliki kaynak üzerinde irtifak tanıyabilir; kaynağa el atma halinde el atmanın önlenmesi davası açılabilir. (Apilex)
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 2024/1239 E., 2024/2246 K. — suya müdahalenin önlenmesi ve kal isteminde TMK 718 ve 756 birlikte uygulanır; kaynak/yeraltı suyu ayrımı önemlidir.
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 2023/4572 E., 2023/5915 K. — el atmanın önlenmesi ve su rejimi kurulması isteminde TMK 718 ve 756’ya dayanılır.
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 2023/5423 E., 2024/4816 K. — el atmanın önlenmesi, ecrimisil, eski hale getirme ve kal taleplerinde TMK 718 ve 756’nın uygulama alanı.